Strač

Najmodernije utvrđenje sagrađeno u BiH, utvrđenje Strač (Werk Strač ili Werk Srač 2 kako se još spominje u K.u.K. ratnim mapama, zbog teškoće u izgovoru na njemačkom jeziku, pojedini toponimi su drugačije pisani i izgovarani (Strač - Srač)). Utvrđenje je bilo u potpunosti rađeno od armiranog betona i imalo je dvije kupole s haubicama od 100 mm te metalne okretne kupole za strojnice i korekciju topovske paljbe kao i artiljerijske instrumente kao što su daljinomjeri. Utvrđenje je ugrađeno u strmi konusni brežuljak. Kada se prilazi građevini, uočljiva je ogromna zgrada kasarne na tri sprata koja je ugrađena u dubok vještački urez stijene. Odatle se može doći stazom do oklopne baterije, koja zauzima cijelu dužinu grebena. Betoniran je prostor za postavljanje četiri kupole „M.09“ za haubice od 100 mm. Na bokovima su bile postavljene dvije rotirajuće kupole za teški mitraljez i osmatračnicu, koje su pružale mogućnosti za blisku odbranu i kontrolu vatre glavnog oružja. U svrhu bliske odbrane trebalo je postaviti nekoliko komada oklopnih zvona za teške mitraljeze po obodu baterije, od kojih je preživilo samo jedno koje je imalo rupe za dva teška mitraljeza. Ulazni otvor u zadnjem dijelu bio je opremljen snažnim oklopom. O preostalim kupolama nema dodatnih podataka, dok neke od njih vjerovatno nikada nisu ni postavljene i privremeno su zamijenjene mitraljeskim gnijezdima. Ovdje sačuvani oklopni elementi nisu sačuvani na drugim utvrđenim lokacijama. Veći dio utvrđenja bio je okružen dubokim jarkom urezanim u stijenu koji je trebalo da bude zaštićen strmim, oštrim stranama, kontra eskarpama, sa naoružanjem topova od 60 mm. Međutim, ovaj dio utvrđenja nije završen. Utvrđenje je bilo naoružano sa dva topa od 100 mm, dva manja topa, 24 mitraljeza i imalo je 12 reflektora.

Utvrđenju Strač na južnom frontu trebalo je prvo pristupiti kao jedinom projektu "novogradnje" za ovaj odbrambeni pojas. Građeno je od 1910. do 1916. godine s ciljem zaštite jugoistočne granice u Bosni i Hercegovini.

Postrojenjem Dvrsnik, koje se istovremeno gradilo sjeverno od Risna u Crnoj Gori, jugoistočni dio Hercegovine i susjedne Krivošije u Dalmacijidonekle su bili obezbijeđeni za sopstvene operacije dok nisu završena ostalautvrđenja.

Lokalna komisija iz 1908. godine, kontaktirala je četiri fabrike rezervoara za Trebinje. Za utvrđenje/pogon Strač, koje je najmanje zaštićeno od poljskih topova, koristi se glavna oklopna odbrana od četiri samohodne haubice od 100 mm i mitraljezi. Njihov broj je bio onoliki koliko je bilo potrebno za odbranu od dejstava oružja u blizini. Već 1909. godine odobrena je suma od 170.000 kruna za početne radove i gradnja pristupnog puta započela je iste godine. Dekretom iz 1912. godine, glavno naoružanje Strača konačno je fiksirano na dvije haubice „M9“. Kao „kompromis“ zbog manjeg opsega naoružanja, kasnija ugradnja dvije toranjske haubice od 100mm ili 150mm trebalo je da bude moguća u baterijskom bloku. Svi dijelovi utvrđenja trebali su biti otporni na granatevelikog kalibra.

Iste godine takođe je odlučeno da se za osvjetljenje na daljinu koristi reflektorprečnika 120 cm što je podrazumijevalo samo manje promjene na strukturi. Traktor marke Škoda korišćen je u procesu izgradnje, posebno za prevoz teških tereta, to se već dokazalo efikasnim na gradilištu Dvrsnik. Ovo utvrđenje bilo je naoružano sa dva topa od 100 mm, dva manja topa, 24 mitraljeza i 12 reflektora.

Na vrhu ove građevine su četiri čelične kupole - pola zidane, a polovinom gotovo urezane u kamen. Kupole su izvučene artiljerijskim traktorom „austrijski Daimler“. Vojnici su imali dizel mašinu za struju.

Strač je projektovan na osnovu sličnih utvrđenja u Italiji i trebalo je da pruži zaštitu od topova do 240 mm. Tvrđava je građena tada modernom betonskom konstrukcijom. Dimenzije utvrđenja Strač su približno 150 sa 100 metara. Uprkos zastojima u izgradnji u vreme balkanske krize 1912./1913., očekivalo se da utvrđenje Strač bude završeno najkasnije do kraja planiranog perioda izgradnje 1915. godine. Kada je 1914. godine izbio rat, šef gradilišta Strač, General Ferdinand Zahradnik, podnio je izvještaj da utvrđenje još uvijek nije završeno. Pošto su radovi bili fokusirani na odbranu, blok baterija, uključujući pripadajuće osmatračnice i magacine sa municijom, mogla je biti spremna za upotrebu. Uprkos ratnoj opremljenosti Trebinjske tvrđave i bliskom frontu u susjednoj Crnoj Gorigrađevinski radovi su nastavljeni i kompletirani su do ljeta 1915. godine. Završetak tih radova omogućio je stavljanje u pogon mašinskog sistema za upravljanje moćnim svjetlima koji je, zajedno sa haubičkom baterijom ušao u upotrebu. Tradicionalna baterija improvizovana je na desnom boku od već isporučenih topova „M10“ od 60 mm. Postoje zvanični podaci da je u Straču u poslednjoj austrijskoj vojnoj posadi bilo pet oficira i 157 vojnika, a komandant bio Ferdinand Zahradnik. Strač je u vojne svrhe korišćen i nakon Drugog svjetskog rata.

Šezdesetih godina XX vijeka, tvrđave Strač i Dvrsnik bile su prepuštene preduzećima koja su se bavila prikupljanjem i preradom otpada. Započeti su radovi na rušenju, a demontirani su podovi i uklonjene plafonske grede. Uprkos nanesenoj šteti, tvrđava Strač je i dalje predstavlja atraktivan objekat velike turističke potencije ne samo zbog sačuvanih kupola za austrougarske haubice tipa „M9“ kojih nema više nigdje nego i zbog izvanrednog geografskog položaja odnosno impresivnog vidikovca sa kog se vidi ne samo cijelo Trebinje nego i istočne granice Crne Gore, obod Konovala i Župe dubrovačke u Hrvatskoj dok je na zapadu marker zmijugavo korito rijeke Trebišnjicve vidljivo do početka Popovog Polja. Sa Strača se vide i ostale tvrđave ovog jedinstvenog vojnog kompleksa.

4K video - Strač

Ovaj projekat je podržan od strane “Interreg ADRION” programa, koji se finansira iz sredstava Evropskog fonda za regionalni razvoj i IPA II fonda

Mapa grada i kula

Strač